معاون مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی

خطر مصالح آتش‌زا در نمای ساختمان

  • سه شنبه 29 آبان 1397 ساعت 12:39

اخبار => اخبار

اگر محصولات استفاده شده در نمای ساختمان ایمنی لازم در برابر آتش را داشته باشد، آتش از طریق نما نمی‌تواند به طبقات بالاتر سرایت کند، ولی از آنجایی که در نما از مواد قابل اشتعال استفاده می‌شود، این مواد در زمان آتش‌سوزی ذوب شده و به سمت پایین فرو می‌ریزد؛ از این رو پیشروی آتش در طبقات پایین نیز به راحتی صورت می‌گیرد.
خطر مصالح آتش‌زا در نمای ساختمان

ما انتظار داریم در ساختمان‌ها سیستم‌های محافظت در برابر آتش در جنبه‌های مختلف وجود داشته باشد ولی در ساختمان پلاسکو هیچ کدام از سیستم‌های ایمنی در برابر آتش وجود نداشت و تنها موردی که در این ساختمان وجود داشت سیستم استند پایپ (لوله‌های آماده به کار آتش‌نشانی) بود که بر اساس اطلاعاتی که ما به دست آوردیم، به دلیل عدم تعمیر و نگهداری مناسب، در زمان آتش‌سوزی قابل بهره‌برداری نبود، به گونه‌ای که در برخی از طبقات مشکلات وصل کردن شلنگ‌های آتش‌نشانی وجود داشت.

به همین دلیل در طبقات نزدیک به آتش که باید از سیستم استند پایپ استفاده می‌شد، این سیستم زیاد به کمک آتش‌نشان‌ها نیامده بود و حتی اگر این سیستم هم آماده به کار بود، سایر سیستم‌های اطفای حریق در ساختمان وجود نداشت. افزون بر اینکه سیستم کشف و اعلام حریق و اسپرینکلر (شبکه بارنده خودکار) از جمله سیستم‌هایی است که در ساختمان پلاسکو در زمان آتش‌سوزی وجود نداشت. توضیح اینکه شبکه بارنده خودکار سیستمی است که در آن لوله‌هایی قرار دارد و هدهای این سیستم نسبت به دما حساس هستند و زمانی که دما به طور غیر طبیعی بالا برود، به صورت اتوماتیک فعال می‌شود و اقدام به پاشش آب به اطراف خود می‌کنند. این سیستم قادر است حریق‌های کوچک را کنترل و از گسترش آن و تبدیل شدن به آتش‌سوزی بزرگ جلوگیری کند و تجربیات جهانی نشان داده است که سیستم‌های اسپرینکلر سیستم‌های مؤثری در زمان وقوع آتش‌سوزی هستند.

همچنین ما انتظار داریم پلکان ساختمان‌ها محافظت شده باشند، به گونه‌ای که هم افراد بتوانند از پلکان خود را نجات دهند و هم آتش‌نشان‌ها بتوانند از پلکان محافظت شده، خود را به محل حادثه برسانند و عملیات اطفا و امداد را انجام دهند و در سازه‌ها باید پلکان به ظرفیت و تعداد کافی وجود داشته باشد، اما پلکان ساختمان پلاسکو از این ویژگی‌ها برخوردار نبود و تنها یک راه پله بود که به صورت غیر اصولی و غیر منطبق بر مقررات روز ایمنی در برابر آتش ساخته شده بود و به راحتی محصولات آتش‌سوزی را که شامل حرارت، دود و گازهای سمی است، به طبقات دیگر منتقل می‌کرد و افراد داخل ساختمان نمی‌توانستند به طریق ایمن خود را نجات دهند. البته انباشت مقادیر زیاد پارچه و منسوجات در پلاسکو از دیگر نقاط ضعف این ساختمان بود که عملیات اطفای حریق با دشواری بسیار زیادی مواجه شود، به گونه‌ای که علاوه بر آنکه در مغازه‌ها و راه پله‌ها پارچه و منسوجات وجود داشت، مغازه‌داران از تمام فضاها به صورت غیر اصولی به عنوان انباری استفاده کرده بودند.

بر اساس گزارش‌های هیأت ویژه ریاست جمهوری و سازمان آتش نشانی، گروه امداد در چندین مرحله تصور کرده بودند آتش سوزی را کنترل کرده‌اند و آتش تحت کنترل است، ولی در برخی از نواحی، نهان سوزی ایجاد شده بود؛ به این معنی که آتش پارچه‌ها به دور از چشم و در فضاهای کاذب در سقف گسترش می‌یافته است. از آنجایی که سقف‌های کاذب در تمام مغازه‌ها و کریدورها به یکدیگر متصل بودند، از این رو ادامه آتش‌سوزی در هر یک از این سقف‌ها می‌توانست به سایر مناطق سرایت کند، ضمن آنکه شفت‌های موجود در این سقف‌ها نیز شفت‌های محافظت شده‌ای نبودند. نتیجه اینکه در ساختمانی مانند پلاسکو که تأسیسات مکانیکی و الکتریکی از طبقات عبور می‌کند، باید به مدت 2 ساعت مقاومت در برابر آتش داشته باشند که در پلاسکو این مقاومت وجود نداشت. از سوی دیگر، در برخی از طبقات پلاسکو از مصالح قدیمی مانند مصالح ساخته شده با نی استفاده شده بود، این امر موجب شده بود که آتش از طریق شفت‌ها و پلکان به راحتی به سایر طبقات سرایت کند، در حالی که در تمام طبقات انبوهی از پارچه و مواد قابل اشتعال وجود داشت و شاهد بودیم که در طبقه 10 که آتش‌سوزی آغاز شده بود، آتش به تمام طبقات سرایت کرد.

اشتعال‌پذیری پارچه نسبت به سایر مواد

با انجام تست‌های اشتعال‌پذیری پارچه در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مقدار و شدت حرارت آزاد شده از پارچه را اندازه‌گیری کردیم و نتایج نشان داد اشتعال‌پذیری پارچه از تمام مصالح ساختمانی که آزمایش کردیم، بسیار خطرناک‌تر و شدیدتر بوده است. به عنوان مثال گسترش آتش در MDF در مقایسه با پارچه که ضخامت کمتری دارد، نیازمند زمان بیشتری است. پارچه هم به سرعت می‌سوزد و هم به سرعت آتش را گسترش می‌دهد. از این رو شاهدیم که در حادثه پلاسکو هم به صورت افقی و هم به صورت قائم گسترش آتش‌سوزی را در همه بخش‌های این سازه داشتیم و با توجه به اینکه بیشتر گسترش آتش‌سوزی‌ها از طریق سقف‌های کاذب انجام می‌شده، قطعاً آتش‌نشان‌ها برای اطفای حریق با مشکلات زیادی مواجه بودند و آتش آنها را غافل‌گیر کرده است.

 بر اساس مقررات ملی ساختمان یک سازه فولادی با این تعداد طبقات پلاسکو باید 3 ساعت مقاومت در برابر آتش داشته باشد ولی مشاهده شده پوشش‌های ضد حریق بر روی سازه فولادی پلاسکو وجود نداشت. برخی از نواحی این سازه فولادی پلاستر شده بود و برخی از نواحی اسکلت فولادی در معرض آتش بوده است، پوشش‌هایی که بر روی سازه فولادی پلاسکو بوده، پوشش‌های طراحی شده مطابق با مقررات ملی ساختمان برای محافظت کردن سازه فولادی در برابر آتش نبوده، بلکه با پوشش پلاستری، یک محافظت حداقلی در برابر آتش ایجاد شده بود که این پوشش کافی نبوده و مشاهده کردیم ساختمان در مدت چند ساعت دچار ریزش کامل شد.

غفلت از ارتقای مقاومت سازه‌های قدیمی

 پلاسکو یک ساختمان قدیمی بود، این سازه در زمانی ساخته شد که مقررات ملی ساختمان در کشور نداشتیم و توسعه شهرها به معنای امروزی به تازگی شروع به شکل‌گیری بود و ما سال‌ها در زمینه تدوین مقررات و آیین‌نامه‌های حفاظت سازه غفلت کردیم. حالا اما توسعه شهری به همراه ساخت ساختمان‌های بلندمرتبه، افزایش جمعیت شهرنشین و سخت‌تر شدن دسترسی آتش‌نشان‌ها به ساختمان‌های بلند مرتبه، به همراه استفاده از مصالح پلیمری و پلاستیکی در ساختمان‌ها است.

در حالی در سازه‌ها از جنبه‌های مختلفی عایق‌بندی حرارتی و صوتی و یا برای سبک‌سازی از مقادیر زیادی فوم و مواد پلاستیکی استفاده می‌شود که اکثر این مواد قابلیت اشتعال بالایی دارند، به این صورت که آتش‌سوزی که در 40 سال پیش در یک سازه مسکونی یک تا دو طبقه رخ می‌داد و هیچ مصالح ساختمانی قابل اشتعال نبود، ولی الان بسیاری از اجزای ساختمان از پلاستیک فوم پلی استایرن و پلی یورتان و پنجره‌های پلاستیکی و انواع و اقسام نازک‌کاری‌‌های قابل اشتعال است. هر چه ابعاد شهرنشینی و صنعتی توسعه یابد، خطرات آتش‌سوزی افزایش می‌یابد، باید تمهیدات ایمنی در برابر آتش افزایش یابد؛ از این رو باید آیین‌نامه‌ها و مقررات ایمنی سازه‌ها مورد بازنگری قرار گیرد.

 گاهی اوقات برنامه‌ریزی خوب می‌تواند به حل چالش‌ها کمک کند، ولی از سوی دیگر به ارتقای فرهنگ پذیرش جامعه و آماده شدن فناوری‌ها برای ایمنی جامعه در برابر آتش نیاز دارد، در غیر این صورت برنامه‌ریزی‌ها کارآمد نخواهد بود؛ ولی در عین حال اگر آیین‌نامه‌های ساختمان سریع‌تر معرفی می‌شد، به نظر می‌رسد که توسعه سایر زیر ساخت‌ها سرعت بیشتری به خود می‌گرفت.

از سال 1393 ماموریت ویرایش جدید آیین‌نامه جدید مبحث سوم ساختمان به مرکز تحقیقات مسکن، راه و شهرسازی محول شد و در این راستا در کنار مطالعات وسیعی که در مرکز انجام شد، 3 سال کار جدی در زمینه ویرایش این آیین‌نامه صورت گرفت ضمن آنکه نظرات کلیه سازمان‌های درگیر در این حوزه مانند آتش‌نشانی و نظام مهندسی و اساتید دانشگاه و وزارت بهداشت دریافت و ویرایش این آیین‌نامه در سال 1395 ابلاغ شد. این آیین‌نامه نسبت به آیین‌نامه‌های قبلی جامع‌تر بوده و ابعاد مختلف محافظت در برابر آتش را در بر می‌گیرد، به عنوان مثال سال‌ها نگران مصالح ساختمانی، نازک‌کاری‌ و نما بودیم، برای این منظور در سال 1387 تعداد 11 نمونه مصالح نازک‌کاری‌ مختلف که در خیابان شیراز و از سوی برخی کارخانجات ارائه می‌شد را نمونه‌برداری کرده و مورد آزمایش قرار دادیم.

 از این تعداد نمونه 10 مورد آن کاملاً خطرناک بود به این معنا که 10 نمونه آیین‌نامه‌های ایمنی ساختمان در برابر آتش در دنیا را پاس نمی‌کردند، از این رو مقررات کنترل مصالح در برابر آتش را در فصل هفتم مبحث جدید وارد کردیم، اگرچه این اتفاق باید زودتر رخ می‌داد. ما سال‌ها برای مصالح به کار رفته در نما نگران بودیم، ضمن آنکه اتفاقاتی که در انزلی، مشهد و عسلویه رخ داد، به ما نشان داد که مصالح به کار رفته در نما بسیار مهم است و باید سریع‌تر در این زمینه اقدام شود و این مصالح بر اساس اینکه در چه ساختمانی مصرف می‌شود، باید کنترل‌های خاصی بر روی آنها انجام می‌شد که ما ابلاغیه آن را اعلام کردیم و در مبحث جدید، فصل جداگانه‌ای برای نازک‌کاری‌ ساختمانی در نظر گرفتیم.

فرض کنید در یک اتاق و یا سالن اجتماعات آتش‌سوزی از یک نقطه آغاز می‌شود و زمانی که آتش گسترش می‌یابد، به دیوار و سقف سرایت می‌کند. حال اگر نازک‌کاری‌های سقف و دیوار در برابر آتش ایمن باشد، آتش به راحتی گسترش نمی‌یابد، ولی اگر نازک‌کاری‌ها ایمنی لازم در برابر آتش را نداشته باشد، به راحتی آتش از طریق دیوار و سقف گسترش می‌یابد و با توجه به اینکه گازهای قابل اشتعال هم فضا را پر می‌کند، به یک باره کل ساختمان مشتعل می‌شود.

اگر محصولات استفاده شده در نما ایمنی لازم در برابر آتش را داشته باشد، آتش‌سوزی از طریق نما نمی‌تواند به طبقات بالاتر سرایت کند؛ ولی وقتی انواع مواد پلیمری مانند انواع FRP‌ها، ترمو وود،‌ کامپوزیت آلومینیوم و مصالح پلی استایرن در نما استفاده شود و مشخصات مناسب در برابر آتش را نیز نداشته باشند، آتش به راحتی گسترش می‌یابد.

زمانی که آتش به نمای ساختمان‌های بلند مرتبه سرایت می‌کند، انتظار این است که آتش تنها به سمت بالا برود و به سمت پایین پیشروی کندتری داشته باشد، ولی از آنجایی که در نما از مواد قابل اشتعال استفاده می‌شود، این مواد در زمان آتش‌سوزی ذوب شده و به سمت پایین فرو می‌ریزد، از این رو پیشروی آتش در طبقات پایین نیز به راحتی صورت می‌گیرد. این همان پدیده‌ای است که در بسیاری از اتفاقات مشاهده می‌کنیم. استفاده از این مواد علاوه بر آنکه موجب گسترش آتش به طبقات بالایی و پایینی می‌شود و امداد، اطفای حریق و فرار افراد را دشوارتر می‌کند، خطر بدتری نیز وجود دارد و آن این است که در زمان وقوع زلزله، آتش سوزی‌ها می‌توانند از طریق نما گسترش یابند. در چنین شرایطی که راه‌ها مسدود شده باشد، به راحتی امداد و نجات نیز صورت نمی‌گیرد. کتاب آیین‌نامه ایمنی در برابر آتش در زمان زلزله را در سال 1385 عرضه کردیم، در این کتاب روش‌های پیشگیری از چنین حوادثی آورده شده است، به عنوان مثال نیروی انتظامی باید آماده باشد تا در زمان وقوع حوادثی مانند پلاسکو و یا زلزله، بتواند نظم را برقرار کند. اینکه در کنار ساختمان حادثه دیده‌ای چند صد نفر تجمع کنند و با ایجاد ترافیک اجازه ندهند نیروهای امداد فعالیت خود را انجام دهند، یک نوع بی نظمی است و نیروی انسانی باید برای چنین شرایطی برنامه داشته باشد.در این کتاب همچنین در خصوص نماهای قابل اشتعال نکاتی آورده شده است و امروزه اهمیت مسأله مصالح به کار رفته در نماها خود را نشان می‌دهد.

 امروزه با تدوین آیین‌نامه‌ها شاهد توقف برخی رویکردهای اشتباه در مواجهه با آتش هستیم، زمانی ‌که از مصالحی مانند پلی استایرن و PVC صحبت می‌شود، اینها اسامی ژنریک است و هر کدام دارای فرمولاسیون و مواد مختلفی می‌باشند و اگر مقررات ایمنی در برابر آتش داشته باشیم، تولیدکننده می‌داند باید بر اساس ضوابط و مقررات محصولات خود را تولید کند.

فراموش نکنیم که وقتی مقررات وجود نداشته باشد، آگاهی وجود نخواهد داشت، این امر در مورد واردات نیز صادق است. برخی از مواد وارداتی ساختمانی می‌خواستند از ما گواهی فنی دریافت کنند و ما بر اساس آیین‌نامه‌‌ها اعلام کردیم از لحاظ ایمنی در برابر آتش مورد تأیید نیست و به آنها گواهینامه در زمینه آتش داده نشد. از سوی دیگر بسیاری از کشورها قوانین مترقی در زمینه ایمنی در برابر آتش دارند، وارد کننده باید نسبت به آیین‌نامه‌های ایمنی در برابر آتش کشور مقصد و مبدأ اطلاعات لازم را داشته باشد، بر این اساس ما این آیین‌نامه‌ها را در فرآیند تدریجی و منطقی توسعه می‌دهیم و سخت‌گیری آن را افزایش داده تا بتوانیم جلوی حوادث را بگیریم.

سؤال اینجاست که علی‌رغم وضع آیین‌نامه حفاظت نما در برابر آتش چرا همچنان از برخی مواد مانند ترمووود و پلی‌استایرن در نما استفاده می‌شود، پاسخ روشن است این مواد همانند مواد قابل اشتعال قبلی نیست، بلکه محصولاتی ارتقاء یافته است. ولی سیستم نظارت، مهندسان و مردم نیز باید آگاه باشند. مهندسان باید بدانند که کاری که امروز انجام می‌دهند، ممکن است 20 سال آینده، خانواده‌ای را عزادار کند، همچنان که خرید مصالح ارزان قیمت از سوی مالکان ممکن است در آینده جان ساکنان خانه را به خطر بیندازد، اینها مسائلی است که جامعه باید با آن آشنا باشند، ضمن آنکه سیستم نظارتی کشور نیز باید زمینه ترویج این فرهنگ را فراهم کند.

در سال‌های اخیر شاهد ورود برخی شرکت‌های دانش‌بنیان در تولید مواد اطفای حریق در کشور هستیم اما محصولات این شرکت‌ها باید مورد آزمایش قرار گیرد؛ و ما تاکنون در زمینه مواد اطفای حریق کار خاصی انجام ندادیم، ولی تحقیقات و کنترل کیفی این مواد را می‌توانیم با همکاری سایر سازمان‌ها در این مرکز دنبال کنیم. نکته کلیدی اینجاست که در آیین‌نامه‌های ایمنی ساختمان بیشتر تمرکز بر روی ساختمان است، ولی ساختمان تنها جایی نیست که موضوع ایمنی در برابر آتش دچار مشکل است، بلکه باید به سایر بخش‌های آن مانند نوع مبلمان استفاده شده در ساختمان نیز توجه شود. به گونه‌ای که در هتل‌ها نباید اجازه داده شود که از هر موکت و پرده‌ای استفاده شود و باید از لحاظ ایمنی در برابر آتش مورد ارزیابی قرار گیرند.


ارسال نظر

ارسال